Misbruik in First Life

Door Karin Spaink, 28 February 2007

Een verslaggever ziet twee poppetjes mechanisch op het beeldscherm bewegen en het land lijkt subiet in rep en roer: kinderporno in Second Life! In het gedruis vergeet iedereen dat je je alleen met een creditcard kunt aanmelden voor het spel, wat als leeftijdslimiet fungeert, zodat alle kinderen die daar rondlopen een fantasie zijn. Ja, je kunt als speler de gedaante van een kind aannemen. Ja, je kunt als speler je poppetje seksuele dingen laten doen, waarbij je overigens per handeling die een ander verricht, uitgebreid toestemming moet geven - alsof je seks hebt met Microsoft. (‘Weet u zeker dat u dit doen wilt? Klik “ja” of “cancel”.’ Je klikt ja. ‘Weet u het écht zeker?’)

Spaink in Second Life
Spaink in Second Life

Zoals als het geen moord is wanneer ik in Grand Theft Auto een medespeler overhoop rijd en geen bestialiteit als ik mijn Second Life-poppetje met een furry laat foezelen - een groot deel van Second Lifers zijn een kruising tussen mens en dier - is het geen kinderporno wanneer ik me als kind uitdos en dan mijn poppetje met een ander poppetje laat bewegen. Volgens de definitie die Netwerk in haar uitzending van vorige week hanteerde, valt die oude seksparodie van Sneeuwwitje en de zeven dwergen vermoedelijk ook onder kinderporno.

Second Life is een virtuele plek waar zowat alles kan: een draak wezen, een bijenkorf vol elfjes kweken, de Dam in Amsterdam nabouwen, een vliegtuig in je binnenzak steken, je een staart en kattenoortjes aanmeten of een straatbende leiden en drugs pushen. Je kunt er vliegen, spierbundels kopen en je taille versmallen. Je kunt er vampier worden of elf, grootgrondbezitter of paaldanseres. Je kunt er kind worden en ‘seks’ hebben. Je kunt - als er rare dingen gebeuren - de beheerders een seintje geven, die de logs bekijken en iemand dan soms z’n account ontnemen. Kom daar in de gewone wereld maar ’s om.

Regisseur David Cronenberg zei het al eens: censors lijken op psychoten, ze verliezen het onderscheid tussen realiteit en fantasie uit het oog. Kinderporno bestaat, maar niet in Second Life: daar zitten hooguit mensen rond die een wat bizarre fantasie uitvoeren, net zoals je in First Life volwassenen hebt wier grootste seksuele genoegen het is om in luiers rond te lopen. Second Life is fictie, een verbeelde fantasie van volwassenen, een gedeelde tekenfilm.

Wie kinderporno op internet wil vinden, kan beter in Freenet duiken zoals de Nieuwe Revu anderhalf jaar geleden aantoonde: daar wordt vrijelijk kinderporno uitgewisseld, foto’s van echte kinderen die echt worden misbruikt. De overheid heeft er de mond van vol hoe erg kinderporno is maar delegeert het probleem naar de providers, en heeft intussen alle geld en expertise weggehaald bij de dienst die kinderporno moet opsporen en die overgeheveld naar terrorismebestrijding.

Het ergste vind ik dat we steeds maar denken dat kinderporno en kindermisbruik van ‘buiten’ komen. Het is dezelfde denkfout die eerder werd gemaakt rond verkrachting: de overgrote meerderheid van de verkrachtingen worden gepleegd door bekenden. De enge man in de bosjes is vaak fictie. Zo ook bij kinderporno. Justitie rapporteerde in september 2004 dat kinderen in bijna 80% van de gevallen misbruikt worden door daders in de dagelijkse omgeving, vaak het gezin. Slechts in 10% van de gevallen is de dader een vreemde. Kinderporno wordt vrijwel allemaal door vaders, buurmannen, broers en ooms gemaakt. In First Life.

Dit artikel verscheen eerder op de weblog van Karin Spaink en is met toestemming hier overgenomen.

Een bijdrage van Karin Spaink

Karin Spaink is schrijver. Zij publiceert regelmatig, onder andere in Het Parool en op haar eigen site. Ze is bovendien hoofdredacteur van The Next Ten Years

Reacties

Commentaar is gesloten

  1. Bouke 1 March, 2007 11:19:58

    Karin,

    Het is natuurlijk uiterst makkelijk om je aan te melden met een paypal account (ipv een creditcard). Deze kan iedereen zonder enige verificatie aanmaken.
    Zelfs een 6 jarige met een beetje slimmigheid…

    grtz
    Bouke

  2. Niels Huijbregts 1 March, 2007 13:03:44

    @ Bouke:

    Dat klopt, inmiddels heb je geen credit card meer nodig om je aan te melden. Maar eigenlijk doet dat er niet toe.

    Kinderporno is verboden omdat er bij het maken van kinderporno kinderen worden misbruikt. Later is die opvatting wat aangepast en is ook realistisch ogende kinderporno waar niet daadwerkelijk kinderen voor zijn misbruikt, verboden. Het gaat dan bijvoorbeeld over gemanipuleerde foto’s of realistisch gerenderde computeranimaties.

    Second Life is verre van realistisch ogend. Hoe graag sommigen ook willen dat SL een realistisch alternatief voor de fysieke wereld is, het blijft vooralsnog een schokkerig bewegend, zeer ruw vormgegeven ding. Niemand zal zich in SL vergissen en denken dat hij in een echte wereld rondloopt / vliegt; niemand zal bij het zien van een avatar, denken dat hij met een foto van een echt iemand van doen heeft.

  3. T. Leven 1 March, 2007 13:15:55

    Het is zelfs al een tijd mogelijk aan te melden bij SL met slechts een (gratis) email adress. Ik zit nu al een paar maand met veel plezier op SL zonder dat het me een cent heeft gekost en zonder dat iemand mijn leeftijd, laat staan identiteit, heeft kunnen controleren. (Maar dat is met het www, usenet of uberhaupt het internet toch ook zo? SL is gewoon een soort “Web 3.0″ wat mij betreft)

    Verder erg goed verhaal van Karin!

    Daar kan ik alleen nog maar aan toevoegen dat SL waarschijnlijk een veel te ingewikkeld spel is voor kinderen welke ook seksueel nog niet actief zouden moeten zijn.

  4. Karin Spaink 1 March, 2007 14:54:04

    Niels heeft gelijk: de crux is dat kinderporno aanvankelijk verboden werd omdat er bij de fabricage ervan daadwerkelijk kinderen misbruikt werden. Eind jaren negentig is die argumentatie verschoven en is ook ‘virtuele’ kinderprono eronder geschaard, oftewel geconstrueerd beeldmateriaal. Het idee daarachter was tweeledig:
    - het onderscheid tussen ‘echte’ en gefotoshopte kinderporno was soms lastig te bepalen en was nu, hoe prettig, niet meer relevant;
    - de gedachte dat het bekijken van kinderporno tot daadwerkelijk misbruik zou leiden, had grotere aanhang gekregen.

    Bij die wetswijziging is de ratio achter het verbod op kinderporno verschoven: van bewezen misbruik naar eventueel toekomstig misbruik. Of het bekijken van kinderporno nderdaad tot later misbruik maakt is echter bepaald geen uitgemaakte zaak. Als je het rapoort van Justitie dat ik aanhaalde bekijkt, zie je dat in Nederland het aantal verdachten van pedofiele delicten gezakt is van bijna 1800 in 1996 naar bijna 1400 in 2002 - oftwel in een periode dat kinderporno steeds toegankelijker werd, via internet.

    Wat de discussie over een verbod op ‘kinderporno’ of ‘kindermisbruik’ in Second Life zo bizar maakt is dat het onaanemelijk is dat de spelers die daar kinderen uitbeelden, inderdaad ook kinderen zijn, en dat we het helemaal niet hebben over ‘realistisch’ materiaal. Erger, een dergelijk verbod bepleit een derde verschuiving, namelijk naar een verbod op ons onwelgevallige fantasiën.

  5. trtry 1 March, 2007 15:38:21

    VIEZERIKKEN!

  6. Karin Spaink 1 March, 2007 17:13:42

    Viezerikken, nou reken maar. En roken binnen Second Life moet ook verboden worden :)

  7. 2e Leven 1 March, 2007 23:58:52

    LOL Karin! :-D

    Zin in een jointje? Ik duik zo nog even SL op (of ‘in’?) ;-)

  8. Medicio 2 March, 2007 00:50:14

    Tja,

    Gemedunkt is een deel van discussie gericht op het verminderen van de “verleiding”.

    Als mensen minder in aanraking komen met de gedachte/fantasie/game playing van pedofilie zou dat beter zijn…

    S t misschien wel zo dat als je geen sigaretten en joints in je omgeving hebt, dat je dat minder snel op pikt…

    Ik zeg: gassen mensen, op naar “web 99″! Des te sneller we langs de moraalridders knallen, des te meer er “te doen” is. En hebben we er t niet meer over dit soort belangrijke aspecten :-)

  9. Karin Spaink 2 March, 2007 01:33:00

    Medico, mensen weten uiteraard allang dat kinderprono en kindermisbruik bestaat, daar hebben ze Second Life helemal niet voor nodig. En de theorie dat ‘zien’ voor ‘nadoen’ zorgt, is slecht onderbouwd, zie onder meer mijn voorbeeld over het dalend aantal verdachten van pedofiele delicten.

    De beste leidraad voor de vraag of je wel of niet dient in te grijpen, is nog altijd daadwerkelijk misbruik. En aan het bestrijden daarvan doen we in Nederland buitengewoon weinig, wat de zaak er alleen maar dubieuzer op maakt. Ingrijpen in SL is etalage-politiek.

    (En nee, niemand heeft er last van als wie dan ook in SL een sigaret opsteekt, zelfs de ‘roker’ niet. Er is simpelweg geen schade.)

  10. M 2 March, 2007 08:13:58

    De theorie dat ‘zien’ voor ‘nadoen’ zorgt is in de kringen waar moderne mens tegenwoordig opereert misschien wel slecht onderbouwd, maar het is een van de primaire waarheiden en iedereen met een klein beetje common sense kan die onderschrijven. Gehele (menselijke) evolutie baseert zich op die theorie. Alle filosofieen, griekse, chinese, indiaase baseren hun evolutietheorieen op het “naapen”. Wetenschaap ook, vraag het maar aan Darwin.
    Ik ben er mee eens met de stelling dat verbieden niet helpt, maar het gevaar van dit soort discussies is dat men het als reactie daarop, gaat goedpraten. Kinderporno, in al zijn dimensies (fysiek, in gedachten, digitaal, virtueel, nagespeeld, gesproken…) is gewoonweg FOUT en kan nooit goedgepraat worden. Verbieden helpt misschien niet, maar uitgebannen moet het worden. Niet door politiek en politie, maar door onszelf.

  11. Albert Kok 2 March, 2007 14:07:43

    Ha Karin,

    Goed stukje tekst weer van je.

    Second Life… Ik heb het even uitgeprobeerd omdat ik wel van een goede MMO hou, maar dit gaat echt helemaal nergens over. Ze hadden het wel ‘Second Chance’ kunnen noemen, als je begrijpt wat ik bedoel. Is er ook niet nog zoiets als… hoe heet dat ook al weer… oh ja, first life? Als men zonodig sociale contacten wil en een leven wil opbouwen, dan kun je toch veel beter gewoon in het echt de straat op gaan in plaats van binnen weg te gaan zitten rotten achter een computer? Heb je ook nog eens betere graphics. Heel mooi dat on-the-fly downloaden van de graphics binnen SL, maar het is in dit geval zo traag als dikke stront. Als je ergens heenloopt moet je eerst een tijd blijven staan voordat het er niet meer uitziet alsof de graphics door een virtueel riool je computer in wordt gescheten.

    Ik speel wel eens World of Warcraft, waar ook ooit één en ander aan ophef over ontstond, maar bij Second Life valt dat toch wel in het niet dacht ik zo. Daarnaast worden bepaalde mensen volgens mij zo verslaafd aan dit spel dat als ze virtueel tegen iemand opbotsen, ze ook echt van hun versleten bureaustoel vallen en over het snoer van de draadloze muis struikelen. Ya dig?

    Ben je in dat spel toevallig ook nog een virtuele Scientology kerk tegengekomen? Ik weet niet of er met die torch in de inventory ook virtuele brandjes gesticht kunnen worden… Nja, met een puur virtuele bedoeling dan hè? :)

    Albert

  12. Karin Spaink 2 March, 2007 14:42:37

    Albert, SL is geen spel (zoals WoW of GTA) - het is plotloos. Sommige mensen vinden dat inderdaad dodelijk saai maar anderen leven er helemaal van op. Wat mij steeds verraste was de vriendelijkheid van mensen, niemand heeft er haast, als je iets vraagt neemt iedereen de tijd voor je. Voor mij was dat de grote aantrekkelijkheid van het spel. En nee, IRL zomaar op iemand afstappen is toch anders en moelijker, al was het maar omdat je dan op meer onverschilligheid (en soms zelfs agressie) kunt rekenen.

    Scientology heb ik er neit gezien, wel een groepje mensen dat er de draak mee steekt. Maar mijn pogingen in contact te komen met ze liep op niets uit, kennelijk waren ze niet meer actief.

  13. 2e Leven 2 March, 2007 16:54:00

    Albert Kok schreef: “Als je ergens heenloopt moet je eerst een tijd blijven staan voordat het er niet meer uitziet alsof de graphics door een virtueel riool je computer in wordt gescheten.”

    Dat is een nogal subjectieve ervaring. Want het hangt er enorm veel er van af waar in Second Life je bent, welke sim. En ook hoe druk het er is en hoeveel scripts er draaien enzo. Ook hangt veel af van je eigen computersysteem (snelheid grafische kaart vooral) en internet verbinding. Ik denk dat SL beter met het WWW vergeleken kan worden dan met bestaande computerspellen.

    Daarnaast vind ik dat men Second Life nauwelijks kan beoordelen met “even uitproberen”. Dat is net zoiets als mensen die tien jaar geleden het WWW “even uitprobeerden” en dan meteen conlusies trokken als “gaat helemaal nergens over”

    Albert Kok schreef : “Als men zonodig sociale contacten wil en een leven wil opbouwen, dan kun je toch veel beter gewoon in het echt de straat op gaan in plaats van binnen weg te gaan zitten rotten achter een computer?”

    Ik moet steeds erg lachen als ik dit soort reacties tegen kom over Second Life OP INTERNET.
    :-D

  14. Albert Kok 2 March, 2007 19:20:36

    Ik zelf ook, een erg goed onderbouwde opmerking was het niet, maar wel leuk om te zeggen, haha. ;)

    Albert

  15. Ron 4 March, 2007 05:05:11

    Ik begrijp niet waarom dit moet. Kinderporno ligt heel gevoelig bij heel veel mensen, dus waarom dit fenomeen dan in second life presenteren?
    Taboe doorbreken? Veel taboe doorbrekende discussies dienen een goede zaak, ja, echter deze discussie doet alleen maar kwaad. Telkens is er weer in het nieuws dat kinderen misbruikt en/of vermoord cq. vermist worden. Het is te walgelijk om een ‘luchtige’ discussie te houden over dit soort onderwerpen.
    En nu waag ik het te stellen dat degene die in second life als kind sex heeft of met een kind sex heeft, deze fantasie ook in het echte leven zal hebben. Misschien dient SL dan toch een doel. Traceer allen die zich met kinderporno in SL bezigen en ga hun persoonlijke dingen na!

  16. Martijn 4 March, 2007 22:14:47

    Kan iemand mij vertellen welk deel binnen de definitie kinderporno gaat over avatars? Is het dierenmishandeling als je over een geanimeerde zwaan heen loopt in SL? Ik begrijp deze hele discussie niet en ben het er mee eens, dat de hele discussie alleen maar etalage-politiek en stemmingmakerij dient. Kinderporno bestrijden? Prima! Dierenmishandeling voorkomen? Uitstekend. Maar klagen over volwassenen die een op een kind gelijkende avatar hebben en die avatar seksuele handelingen laten veinzen. Oh wacht, het ging om de ander, de “misbruiker”. Denkt er iemand werkelijk, dat een minderjarige als kind geportretteerd wil worden in SL? Nou, ik niet.

  17. Wim 5 March, 2007 02:03:27

    De jaren 90
    Carmageddon.
    Het computerspel waar schande over werd gesproken door wetenschappers en opvoeddeskundigen. Het zou kinderen aanzetten tot agressie en ze zouden een vertekend beeld krijgen van de realiteit. Met een auto zoveel mogelijk voetgangers doodrijden voor punten klinkt inderdaad gruwelijk, vol haat en respectloos.
    Het spel moest verboden worden vonden de critici.

    Toch maar even zelf dat spel gespeeld.
    Het bleek één groot hilarisch circus te zijn met humor a la Tom and Jerry en absurdisme van Monty Python.
    Een enorme bokshandschoen van 2 meter doorsnee aan een uitrekbare lampenschaar onder je motorkap hebben om andere weggebruikers een gigantische optater te geven die daarmee letterlijk met hun auto 50 meter door de lucht vliegen is niks anders dan hilarisch, en een klassieker in zijn soort die al aan het begin van de cartoon terug te vinden is.

    Nooit heb ik één enkel woord gehoord van deze critici in de Nederlandse en buitenlandse pers over de humor van dit spel.
    Het leek er meer op alsof angst de fictie van het spel ging filteren tot realiteit met al dat commentaar.
    Angst dat kinderen ook nog eens gaan geloven in een Tom die maar één maniakale gedachte heeft; Jerry DOOD!
    ……..

    2007
    Ik hoor weer dezelfde critici die ontwakend uit een lange virtuele winterslaap de discussie over dit nieuwe computerspel weer laten oplaaien tot de hoogste alarmfase.
    Dit keer geen vagevuur maar het woord kinderporno. Critici gevuld met onheilsvoorspellingen en waarschuwingen voor het nieuwe . Als de schietkast waarin je zoveel mogelijk mechanische bewegende eendjes moet neerschieten nu uitgevonden zou worden, zouden deze
    critici een brandstapel van ze willen maken. “Denk eens wat er met onze eendjes in het park zou kunnen gebeuren” roepen ze.

    Om hun angstzaaierij en belemmering maak ik mij meer druk dan 2 personen die elkaar opzoeken in een virtuele wereld om niet de realiteit te beoefenen maar zelf fictie te creëren en te beleven .
    Over de smaak van de fictie valt te twisten, net zoals in boeken of in films.
    Maar deze critici willen de geest van creatie of kunst belemmeren.
    En dat motte we nie hebbe

  18. Monique 6 March, 2007 12:56:10

    Alles begint met een gedachte, denken is een creatie wat zeker wel een bestaan heeft ook al kan de wetenschap dit niet bewijzen cq tastbaar maken. Los van andere misstanden die nog veel erger zijn, en heeft zeker naar mijn mening wel gevolgen.

  19. Marco Rinkel 9 March, 2007 09:49:29

    Er lopen heel wat mensen rond in ‘First Life’ met mogelijk ongezonde fantasieën. In het dagelijks leven is er een bepaalde vorm van sociale controle (en conditionering). We kunnen zien dat dat niet altijd even goed loopt. Dan loopt het OM weer achter de feiten aan.
    In Second Life wordt de ‘wereld’ juist geschapen met de collectieve fantasie. Voor verreweg de grootste groep mensen is dat een leuk experiment. Ik hoorde dat zelfs Randstad Uitzendbureau er een vestiging heeft geopend uit educatieve en exploratieve motieven, en dat diverse fabrikanten in de virtuele wereld die Second Life is marketing onderzoeken doen. Ook schijnt er flink serieus vergaderd te worden om commercieel vlak omdat het mogelijk net zo efficient is als een reguliere pluritelefoon- danwel videoverbinding. Heel leuk allemaal. Bovendien kun je daar zo je schaamlippen aanpassen als je denkt dat dat mooier is, of minder ziek.

    Hier komen we al op het randje van de gezondheid van Second Life. Er zijn mensen die psychologische deficienties hebben die mogelijk gebaat zijn bij een virtueel zelfbeeld want als ze daar plezier aan beleven en zelfvertrouwen van krijgen is dat behoorlijk compenserend voor hun al dan niet erg reële problematieken. Maar er kunnen op termijn een aantal pathologische verschijnselen plaatsvinden, namelijk dat men gaat vluchten in Second Life, maw ‘First Life’ steeds meer de rug toe gaat keren. Ook is het mogelijk dat geexploreerde fantasieën (flink opgepookt en door en door beoefend in Second Life) terugsijpelen op al dan niet psychopathische wijze in ‘First Life’. Als je je perversiteiten ‘gewoon’ kan botvieren dan raak je verder van huis dunkt me. En hoe meer gekken (ik heb het hier natuurlijk niet over kunstenaars) zich kunnen ontwikkelen hoe gevaarlijker ‘First Life’ wordt. Dadelijk moeten ‘First Livers’ verplicht in de krankzinnige wereld van Second Life rondspoken om nog een touw vast te knopen aan de medemens.

    Dus het is helemaal niet erg dat er aandacht wordt besteed aan perversiteiten (en waar ligt de grens dan?) in Second Life. Zoals dat gaat zal er wel een organisch groeiende remedie aan het ontstaan zijn, maar dat is puur werk, en zal dan ook met gewone ipv Lindon Dollars moeten worden vergoed. Mogelijk is dit soort van politiewerk in Second Life nog een meer ongezonde bezigheid voor je psyche dan de ‘First Life’ counterpart al is. Die twee politieagenten in Enschede zetten het ook op een lopen toen die semi rationeel handelende (ff onderzoek afwachten) TBS-delinquent ook in zijn ogen de verkeerde mensen doodschoot. Willen wij doden zien vallen?

    Als Geert Wilders nou eens een sekte in Second Life gaat oprichten, dan kunnen we hem met al onze Lindon Dollar en hackmacht volkomen naar zijn eigen fantasiewereld verbannen. In ‘First Life’ zouden we dan meteen Tjiibbe Joustra aan onze broek krijgen vrees ik. Er zitten ook voordelen aan Second Life, alleen een minoriteit weet ook alles steeds weer te verpesten voor iedereen.

  20. M 9 March, 2007 12:35:48

    Ha Marco,

    Mooi verwoord. Open mind en tolerantie, maar dan gedreven door common sense en hogere waarden. Men wil in deze moderne, individualistische maatschappij, in zijn gedrevenheid om de, oh zo hard vrijgevochten vrijheden, wel eens het common sense laten varen en doorschieten in extreem polemiek om tolerantie en “moet-kunnen” mentaliteit te verdedigen.

    Nou goed, zolang het bij de polemiek blijft is er nog hoop voor verbetering. Figuren zoals Wilders, maar ook mensen uit de linkse vleugel, maken misbruik van deze doorgeschoten discussie om bij het volk deze om te zetten naar haat en agressie. En helaas, volgt nog steeds de meerderheid van het volk de politici, media en andere stemmingmakers als een gehypnotiseerde schaapskudde.

  21. mories 4 July, 2007 18:39:05

    Ik vind kinderporno verschrikkelijk en ik sta vierkant achter een verbod op het maken ervan. Het bezit verbieden vind ik infantiel. Het verbieden van kinderporno is als een emmertje water in een bosbrand werpen. Internet is nou eenmaal iets anders dan drukwerk. Iets dat eenmaal op internet is geplaatst, kan een week later wel een miljoen keer gedownload of gekopieerd zijn. Vandaar dat ik ervoor pleit dat het maken met alle middelen bestreden wordt, althans de kinderporno waarbij echte kinderen worden misbruikt. In plaats van dat er wordt geïnvesteerd in kijkmijnoumaatregelen zoals UPC nu doet. Ik vind de opmerking van Karin Spaink wel interessant en tegelijk ook zo logisch: het bekijken van kinderporno leidt waarschijnlijk niet tot kindermisbruik. Stel dat dat wel zo was, dan zou niemand meer veilig zijn. Wij hetero- en homomensen kijken toch ook wel eens naar porno op internet, of ben ik echt de enige?

  22. Paul 9 September, 2007 17:18:58

    Ik wist het al toen in 1989 de tv in commerciele handen kwam, net als in Amerika is nu ook voor ons de tijd gekomen waarin massa-hysterie geleid door sensationalistische berichtgevers ons klimaat zou zou gaan verzieken dat politici zich genoodszaakt zagen om tegen beter weten in mee te gaan doen. Ze willen immers de stemmetjes van die mensen, ongeacht wat. Om die reden heb ik nauwelijks nog hoop voor onze toekomst, we zullen steeds verder wegglijden in wetgeving die tegemoet komt aan het “gesunde Volksempfinden”. Het feit dat de EU ons verplicht om de media voor commercie te lijven misbruiken zorgt ervoor dat we steeds meer van onze persoonlijke vrijheid zullen verliezen. Of het nu gaat om spelletjes die we op internet spelen, email (ooit van briefgeheim gehoord?) of allerlei andere inbreuken op onze vrijheid ter wille van dogma’s of vermeende gevaren van buitenaf. Ik ben erg blij dat ik niet meer zo heel jong ben, want ik vrees het ergste voor de toekomst. Vroeger kon je nog spelen met de gedachte om te emigreren als het hier te erg werd, maar ik denk dat de huidige hypes zo’n beetje wereldwijd zijn, en dus onontkoombaar. Misschien een goede tijd om George Orwell’s boek “1984″ nog eens te lezen.