Vrijheidsbeperking met nieuwe middelen

Door Laurens Mommers, 30 June 2008

Controleneurose overheid schept virtuele dwangbuizen

Een greep uit de thema’s waarover dezer dagen wetgevingsinitiatieven in de Tweede Kamer aan de orde zijn: het elektronisch patiëntendossier, gokken op internet, doorverkoop van concertkaarten, en het vastleggen van gegevens over internet- en telefoongebruik. Ze hebben gemeen dat ze te maken hebben met ons ‘digitale leven’, en dat de overheid er meer greep op probeert te krijgen. Dat laatste is natuurlijk niet uniek te noemen, maar brengt wel grote risico’s met zich mee voor onze vrijheid. De overheid past terughoudendheid bij de regulering van bepaalde aspecten van de informatiemaatschappij, omdat die regulering vaak veel directer ingrijpt in het leven van mensen dan ‘gewone’ regulering.

In enkele van de bovengenoemde initiatieven is het risico van symboolwetgeving reëel. Zo is het erg onwaarschijnlijk dat straks concertkaarten werkelijk niet meer worden verkocht voor meer dan de nominale waarde. Daarnaast is er een serieuzer consequentie, namelijk overregulering. Dat fenomeen leidt in een digitale context tot virtuele dwangbuizen. Zo levert het elektronisch patiëntendossier via een koppeling aan het Burger Service Nummer een risico op van uitsluiting van zorg. En de vastlegging van gegevens over surf- en belgedrag kan leiden tot gedragsverandering uit angst voor een verdacht profiel.

Virtuele dwangbuizen moeten we vrezen, want ze belemmeren ons in onze vrijheid – en bovendien beperken ze zich in hun uitwerking niet tot de digitale wereld. We zien ze bijvoorbeeld bij de invoering van de OV-chipkaart. Voor die invoering is het noodzakelijk de analoge werkelijkheid vertalen naar ‘digitale voorwaarden’. Dat is een lastig proces vol voetangels en klemmen. Wie heeft recht op welke korting? Hoeveel kilometer heeft iemand gereden? Mag hij nog overstappen op een ander vervoermiddel? Meer dan de gehackte chip maken een complex tariefsysteem, een gebrek aan pragmatisme en minachting voor de privacy van de reiziger het systeem kwetsbaar.

Bovendien is het systeem gekoppeld aan fysieke belemmeringen, zoals de toegangspoortjes in de metro. Op het raakvlak van de virtuele en de fysieke werkelijkheid treden nieuwe risico’s op. Als uw navigatiesysteem zegt dat u moet omkeren, terwijl u recht naar uw bestemming rijdt, kunt u dat systeem negeren. Het bestuurt uw auto namelijk niet. Dat geldt niet voor de poortjes die u straks op stations overal in het land tegenkomt. Die vormen een fysieke barrière. Als u ’s avonds moederziel alleen voor station Schiedam staat, en uw OV-chipkaart is defect of bevat geen saldo, probeer dan nog maar eens een trein in te komen.

Telefonische menu’s die u niet doorlaten naar een echte medewerker, en spamfilters die spam wél doorlaten maar valide e-mail niet, zijn andere voorbeelden van virtuele dwangbuizen. Ze worden vaak veroorzaakt door een vorm van ‘eigenrichting’. Als er veel spam wordt verstuurd vanaf een bepaalde computer, dan wordt vaak alle e-mail vanaf die computer ‘geboycot’, waardoor de geadresseerden hun berichten niet ontvangen. In feite gaat het om een ernstige inbreuk op vrijheden van individuen, die ongesanctioneerd blijft.

In de echte wereld hebben we een wetgevende, uitvoerende en een rechterlijke macht. De virtuele werkelijkheid is vooralsnog vooral een speeltuin voor mensen die zich zonder wettelijke basis bevoegdheden uit al deze drie categorieën willen aanmeten. Waar de virtuele en de echte werkelijkheid samenkomen, grijpt virtuele regulering bovendien rechtstreeks in op de wereld om ons heen. De wetgever zou zich daar meer rekenschap van moeten geven. Bescherming van onze vrijheden moet in een rechtsstaat zwaarder wegen dan de controleneurose van de overheid.

Een bijdrage van Laurens Mommers

Dr. Laurens Mommers is verbonden aan eLaw@Leiden, Centrum voor Recht in de Informatiemaatschappij, Universiteit Leiden. Hij is daarnaast werkzaam bij Legal Intelligence in Rotterdam.

Reacties

Commentaar is gesloten

  1. Victor Onrust 30 June, 2008 12:25:58

    Typisch weer de visie van iemand die zijn brood verdient met het zich opwinden over dit soort zaken. Mensen hebben last van spam en virussen. Personen en bedrijven die hun zaakjes niet op orde hebben dienen daarvoor te worden aangepakt. In plaats van te pleiten voor afsluiting van China en Rusland van het internet omdat die landen geen enkele moeite doen onverlaten aan te pakken die spam en erger verspreiden de zoveelste oproep toch vooral voorzichtig te zijn met onze “privacy”. Precies dit jagen op nog niet echt opgetreden toestanden zonder concrete aanleiding schept de overregulering waartegen gewaarschuwd wordt. Voor elke scheet die een bedrijf of misschien straks ook een particulier wil laten moet eerst toestemming komen van controlerende organen.

  2. Hans van der Made 23 July, 2008 09:24:05

    Dr. Mommers heeft een punt, namelijk dat de sterk toegenomen beschikbaarheid van technische middelen het mogelijk maakt om regeltjes niet alleen te stellen, maar ook direct 100% te handhaven, terwijl er altijd situaties zijn waar de regeltjes niet-gewenste effecten hebben of strikter zijn dan toegestaan. Daarnaast wordt de bekende mogelijkheid van het combineren van gegevens genoemd, met bijbehorende scenario’s.

    Dit “probleem” is al tientallen jaren oud, denk aan het poortje van de parkeergarage dat wegrijden alleen toestaat als je een kaartje hebt dat betaald is. Het apparaat snapt niet dat je dringend naar het ziekenhuis moet met je bloedende passagier, terwijl een menselijk poortje je natuurlijk onmiddellijk doorgang zou verlenen en je nog sterkte zou wensen ook. Eigenlijk geldt dit voor ieder gebouw waar men een hek omheen zet: “kom maar eens weg als het systeem faalt!” Gelukkig zijn er brandweervoorschriften, om veiligheid te garanderen, ongeacht de beveiligingswaan van het bedrijf in kwestie. Op dezelfde wijze hoort er inderdaad wetgeving te bestaan, die duidelijk aangeeft waar de grenzen liggen van privacyschending en het uitsluiten van mensen van zaken waarvan we vinden dat men er fundamenteel recht op heeft. Het digitale domein biedt nieuwe mogelijkheden, maar is niet fundamenteel anders dan metropoortjes, parkeergarages, bankrekeningen en andere zaken die we inmiddels als normaal zien.

    Mede door het slechte voorbeeld van het spamfilter, dat bij groot aantal partijen is uit te schakelen of ingesteld kan worden om spamberichten alleen te markeren, ontstaat bij mij het beeld dat de auteur iets dieper in de materie had mogen duiken om een inhoudelijker bijdrage aan dit debat te leveren. Ik ben het geenszins oneens met Dr. Mommers, maar ik zou van een deskundige graag iets meer substantie zien.