Wiki Loves Art

Door Niels Huijbregts, 30 June 2009

Ik kwam toevallig terecht op een oud artikel van Arnout Engelfriet, dat in het kader van Wiki loves art /NL nu weer actueel is. Wiki loves art is een fotoproject waarin 45 musea, Wikipedia, Creative Commons en een paar honderd amateurfotografen samenwerken om zo goed mogelijk zo veel mogelijk kunstwerken te fotograferen en onder een Creative Commons licentie online te zetten. Een van de doelen van het project is Wikipedia van beelden te voorzien van objecten uit Nederlandse musea. Dat idee is ontstaan uit het feit dat de collecties van de musea over het algemeen goed fotografisch gedocumenteerd zijn, maar dat die foto’s niet op Wikipedia geplaatst kunnen worden omdat ze auteursrechtelijk beschermd zijn. Op Wikipedia mogen alleen foto’s geplaatst worden die onder een vrije licentie gepubliceerd zijn of waarop geen auteursrecht meer rust.

Het artikel van Engelfriet gaat over de vraag of een foto van een schilderij wel auteursrechtelijk beschermd is:

Het is niet automatisch zo dat een foto van een schilderij beschermd is, enkel en alleen omdat het een foto is. Maar het is ook niet automatisch zo dat een foto van een schilderij nooit beschermd is. Zoals altijd: het hangt er vanaf.

Boijmans van Beuningen - hal naar het auditoriumBij de vraag of een foto auteursrechtelijk beschermd is, is van belang of de fotograaf eigen creativiteit in de foto heeft gelegd en daarmee een nieuw oorspronkelijk werk heeft gecreëerd. Dat in tegenstelling tot een reproductie, waarbij geen sprake is van een nieuw werk: als je een schilderij onder een scanner legt voegt die scanner niets origineels toe. Er is dan geen sprake van een nieuw werk en er rust dus ook geen auteursrecht op de scan. Het is daarom een interessante vraag of een (reproductie door middel van een) scanner fundamenteel anders is dan een (reproductie door middel van een) digitale camera.

Bij de foto links van vazen in Museum Boijmans Van Beuningen is duidelijk dat er sprake is van een interpretatie van de werkelijkheid door de fotograaf. Door een bepaald standpunt te kiezen en de glazen vazen met tegenlicht te fotograferen, creëert de fotograaf een nieuw werk. Hij heeft daardoor auteursrecht op de foto (waar hij in dit geval gedeeltelijk afstand van doet, door de foto onder een CC-licentie te publiceren)

Zelfportret met vilthoedWanneer een fotograaf een foto maakt van een schilderij voor bijvoorbeeld een catalogus, zal die fotograaf waarschijnlijk proberen een technisch zo perfect mogelijke reproductie van het schilderij te maken. En dus zijn of haar uiterste best doen om zo min mogelijk eigen inbreng aan de foto toe te voegen. De reproductie moet het origineel zo dicht mogelijk benaderen, geen ruimte voor eigen creativiteit dus. De foto van het zelfportret van Van Gogh is daar een goed voorbeeld van: een reproductie van een bekend schilderij, waaraan zo op het oog niks eigens door de fotograaf is toegevoegd.

Je kunt je daarom afvragen of het terecht is dat op museumcatalogi, posters, websites etc. vaak staat dat alle rechten over het beeldmateriaal zijn voorbehouden aan het museum. Als die reproducties geen eigen inbreng van de fotograaf laten zien, dan is er toch geen sprake van copyright? Mogen die foto’s dus gewoon op Wikipedia gezet worden?

Aan de andere kant: Het technisch perfect reproduceren van een schilderij is een hele kunst. Een foto maken van een schilderij is één ding, maar zorgen dat de kleuren exact overeenkomen met de werkelijkheid, zorgen dat de foto geen enkele vertekening laat zien, zorgen dat het gevoel dat een schilderij opwekt, ook op de foto overkomt, is iets heel anders. Je zou daarom ook kunnen zeggen dat juist bij het voorkomen dat de fotograaf iets van zichzelf toevoegt, iets essentieels aan de foto wordt toegevoegd: de expertise en visie van de fotograaf.

Is dat voldoende om die foto als nieuw werk te zien? Ik ben geneigd te denken van wel. Ik ben benieuwd naar jullie mening.

Een bijdrage van Niels Huijbregts

Niels werkt op de afdeling Public Affairs van XS4ALL als woordvoerder.