Wiki Loves Art

Door Niels Huijbregts, 30 June 2009

Ik kwam toevallig terecht op een oud artikel van Arnout Engelfriet, dat in het kader van Wiki loves art /NL nu weer actueel is. Wiki loves art is een fotoproject waarin 45 musea, Wikipedia, Creative Commons en een paar honderd amateurfotografen samenwerken om zo goed mogelijk zo veel mogelijk kunstwerken te fotograferen en onder een Creative Commons licentie online te zetten. Een van de doelen van het project is Wikipedia van beelden te voorzien van objecten uit Nederlandse musea. Dat idee is ontstaan uit het feit dat de collecties van de musea over het algemeen goed fotografisch gedocumenteerd zijn, maar dat die foto’s niet op Wikipedia geplaatst kunnen worden omdat ze auteursrechtelijk beschermd zijn. Op Wikipedia mogen alleen foto’s geplaatst worden die onder een vrije licentie gepubliceerd zijn of waarop geen auteursrecht meer rust.

Het artikel van Engelfriet gaat over de vraag of een foto van een schilderij wel auteursrechtelijk beschermd is:

Het is niet automatisch zo dat een foto van een schilderij beschermd is, enkel en alleen omdat het een foto is. Maar het is ook niet automatisch zo dat een foto van een schilderij nooit beschermd is. Zoals altijd: het hangt er vanaf.

Boijmans van Beuningen - hal naar het auditoriumBij de vraag of een foto auteursrechtelijk beschermd is, is van belang of de fotograaf eigen creativiteit in de foto heeft gelegd en daarmee een nieuw oorspronkelijk werk heeft gecreëerd. Dat in tegenstelling tot een reproductie, waarbij geen sprake is van een nieuw werk: als je een schilderij onder een scanner legt voegt die scanner niets origineels toe. Er is dan geen sprake van een nieuw werk en er rust dus ook geen auteursrecht op de scan. Het is daarom een interessante vraag of een (reproductie door middel van een) scanner fundamenteel anders is dan een (reproductie door middel van een) digitale camera.

Bij de foto links van vazen in Museum Boijmans Van Beuningen is duidelijk dat er sprake is van een interpretatie van de werkelijkheid door de fotograaf. Door een bepaald standpunt te kiezen en de glazen vazen met tegenlicht te fotograferen, creëert de fotograaf een nieuw werk. Hij heeft daardoor auteursrecht op de foto (waar hij in dit geval gedeeltelijk afstand van doet, door de foto onder een CC-licentie te publiceren)

Zelfportret met vilthoedWanneer een fotograaf een foto maakt van een schilderij voor bijvoorbeeld een catalogus, zal die fotograaf waarschijnlijk proberen een technisch zo perfect mogelijke reproductie van het schilderij te maken. En dus zijn of haar uiterste best doen om zo min mogelijk eigen inbreng aan de foto toe te voegen. De reproductie moet het origineel zo dicht mogelijk benaderen, geen ruimte voor eigen creativiteit dus. De foto van het zelfportret van Van Gogh is daar een goed voorbeeld van: een reproductie van een bekend schilderij, waaraan zo op het oog niks eigens door de fotograaf is toegevoegd.

Je kunt je daarom afvragen of het terecht is dat op museumcatalogi, posters, websites etc. vaak staat dat alle rechten over het beeldmateriaal zijn voorbehouden aan het museum. Als die reproducties geen eigen inbreng van de fotograaf laten zien, dan is er toch geen sprake van copyright? Mogen die foto’s dus gewoon op Wikipedia gezet worden?

Aan de andere kant: Het technisch perfect reproduceren van een schilderij is een hele kunst. Een foto maken van een schilderij is één ding, maar zorgen dat de kleuren exact overeenkomen met de werkelijkheid, zorgen dat de foto geen enkele vertekening laat zien, zorgen dat het gevoel dat een schilderij opwekt, ook op de foto overkomt, is iets heel anders. Je zou daarom ook kunnen zeggen dat juist bij het voorkomen dat de fotograaf iets van zichzelf toevoegt, iets essentieels aan de foto wordt toegevoegd: de expertise en visie van de fotograaf.

Is dat voldoende om die foto als nieuw werk te zien? Ik ben geneigd te denken van wel. Ik ben benieuwd naar jullie mening.

Een bijdrage van Niels Huijbregts

Niels werkt op de afdeling Public Affairs van XS4ALL als woordvoerder.

Reacties

Commentaar is gesloten

  1. Urbain 30 June, 2009 16:49:33

    Ik vind sowieso dat foto’s geen kunst kunnen zijn omdat kunst iets unieks is, niet iets dat je duizend keer kunt afdrukken. Om die reden zie ik fotografen als ambachtslieden en niet als kunstenaars. Dus logisch dat er geen auteursrecht op foto’s zit. Een metselaar heeft ook geen auteursrecht op zijn metselwerk.

  2. Niels Huijbregts 1 July, 2009 11:40:20

    @ Urbain: interessante kwestie, maar niet helemaal relevant in dit verband: auteursrecht is niet alleen bedoeld voor kunst: op een krantenartikel rust ook auteursrecht

  3. Edwin Delsman 6 July, 2009 17:45:55

    Ik ben het met Urbain eens dat vakmanschap op zich geen reden is om auteursrecht te claimen. Dat er vakmanschap nodig is voor het maken van een reproductie (of vervalsing) betekent nog niet dat er sprake is van creativiteit. Maar dat een foto geen kunst is omdat je het makkelijk kut reproduceren is mij ook weer een brug te ver. Er zal geen fotograaf in staat zijn precies dezelfde foto te produceren zonder te beschikken over het origineel (het negatief of het digitale bestand). Vakmanschap en goede apparatuur alleen maken geen goede foto, die ontstaat door de unieke inbreng van de fotograaf. Een schilder die werkt op een digitaal canvas is ook niet minder artistiek, ongeacht hoe makkelijk of moeilijk is zijn werk te kopieren.

  4. Edwin Delsman 6 July, 2009 18:15:06

    Daar zou ik nog aan willen toevoegen dat m.i. een reproductie qua rechten toe zou moeten behoren aan de houder van de rechten over het origineel. Als een kunstenaar een gelimiteerd aantal zeefdrukken uitbrengt dan zouden de rechten over een vervalsing of reproductie ook aan hem moeten toebehoren. Een museum zou aan levende kunstenaars toestemming moeten vragen voor een afbeelding in een catalogus. Of dit ook zo is zou ik niet weten.

  5. Jacques 25 August, 2009 20:08:40

    Volgens Urbain’s redenering, zouden drollen onder het auteursrecht vallen. Een drol is immers niet duizend keer (af) te drukken èn drollen zijn opgenomen in het canon van de kunst. Neem bijvoorbeeld het ooit vers ingeblikte ‘Merda d’artista’ van Piero Manzoni, waarvan ik ooit een exemplaar in het Stedelijk aanschouwde. Wauw.

    Auteursrecht is domweg een naam van de wet die dit regelt. Op elk oorspronkelijk werk rust het auteursrecht, of het je nou zint of niet. Op het vakantiekiekje van Cas Oorthuys rust dit recht evengoed als op de doeken van Janneke Brinkman Salentijn. Je kan het recht deels verkopen, wat geld oplevert, maar auteur blijft auteur.

    Foto’s geen kunst? Ach, dat zijn meningen maar zelden.

  6. Tess Jungblut 25 August, 2009 22:24:18

    @ Urbain

    ” Ik vind sowieso dat foto’s geen kunst kunnen zijn omdat kunst iets unieks is, niet iets dat je duizend keer kunt afdrukken. Om die reden zie ik fotografen als ambachtslieden en niet als kunstenaars. Dus logisch dat er geen auteursrecht op foto’s zit. Een metselaar heeft ook geen auteursrecht op zijn metselwerk.”

    Het kan misschien geen kwaad om een paar lessen kunstgeschiedenis te consumeren.

    Maar goed, een foto kan zeer zeker een kunstwerk zijn. Ik begrijp ook niet helemaal wat je nu bedoelt met het vermenigvuldigen van een origineel en het wel of niet kunstwerk kunnen zijn.

    En laat het Rembrandt niet horen. Hij was een ambachtsman van het eerste uur die daarnaast kunstenaar werd.

  7. Urbain 26 August, 2009 09:16:02

    @ Jacques: Dat een drol een keer tot kunst is verklaard wil natuurlijk nog niet zeggen dat alle drollen kunst zijn. De meeste zijn niet noemenswaardig verschillend van elkaar en er zijn er maar weinig die zich kunnen verheugen in publieke belangstelling en bewondering.

    @ Tess: grappig dat je dat zegt, over de lessen kunstgeschiedenis. Zeker omdat ik het in mijn eerdere bericht al had over metselaars. Bij gebouwen van de Amsterdamse school is metselwerk zeker een onderscheidend element. Dat speciale metselwerk (bogen, curves, bijzondere hoeken, etc) werd vaak maar in grote lijnen bedacht door de architect, die zelf geen metselkunst beheerste. De werkelijke invulling, en dus wat de gebouwen werkelijk uniek maakt, kwam van deskundige metselaars zelf. Eigen inbreng van ambachtslieden die daarmee in mijn ogen een oorspronkelijk werk maakten.

    Maar zijn jullie het niet met me eens dat er - los van of iets kunst is of niet - verschillende wettelijk geregelde beloningssystemen zijn voor verschillende soorten ambachten? Ik vind het volkomen terecht dat een metselaar - ook een die heel kunstig werk maakt - gewoon betaald krijgt voor zijn werk. Per uur of per maand of per gemetselde meter, dat maakt niet veel uit. Waar het om gaat is dat hij een keer betaald krijgt.

    Waarom moet dan iemand die een stuk schrijft daar vele jaren later, zelfs 70 jaar na zijn dood (!) nog een beloning ontvangen als iemand dat stuk tekst gebruikt? Van het meeste metselwerk wordt na jaren nog steeds veel meer gebruik gemaakt dan van de meeste stukken tekst.

  8. Tess Jungblut 4 December, 2010 11:42:20

    @ Urbain,

    “Ik vind sowieso dat foto’s geen kunst kunnen zijn omdat kunst iets unieks is, niet iets dat je duizend keer kunt afdrukken. ”

    Misschien juist wel meer!

  9. Tess Jungblut 4 December, 2010 11:43:30

    @ Urbain

    Het is veel lastiger om een kunstwerk te maken als foto, dan als een schilderij, denk daar maar eens over na!

  10. Daniël 8 December, 2010 17:35:57

    @urbain: Wat een flauwekul ! volgens jouw redenering zou een muziekstuk op CD dus ook geen kunstwerk zijn (reproductie), een ets, een litho, een lino, een gegoten bronzen beeld, enz enz enz.

  11. Urbain 13 December, 2010 15:46:43

    Haha wat grappig, mijn laatste commentaar was van augustus 2009, hoezo is deze discussie opeens weer opgelaaid?

    Hoe het ook zij, ik begrijp dat jullie het niet met mijn eerste stelling eens zijn. Prima. Maar laten we overgaan naar de kwestie die veel interessanter is, namelijk mijn opmerking “Ik vind het volkomen terecht dat een metselaar - ook een die heel kunstig werk maakt - gewoon betaald krijgt voor zijn werk. Per uur of per maand of per gemetselde meter, dat maakt niet veel uit. Waar het om gaat is dat hij een keer betaald krijgt.

    Waarom moet dan iemand die een stuk schrijft daar vele jaren later, zelfs 70 jaar na zijn dood (!) nog een beloning ontvangen als iemand dat stuk tekst gebruikt? Van het meeste metselwerk wordt na jaren nog steeds veel meer gebruik gemaakt dan van de meeste stukken tekst.